Fornleifafræðingar í Fjársjóðsleit

Það var mikil óhappaferð sem faðir Diego Rivadeneira hóf árið 1654, þegar hann hugðist halda heim til Spánar frá Suður-Ameríku. Fyrst ferðaðist presturinn með lest spænskra galleóna, stórra seglskipa sem í senn voru flutningaskip og herskip, frá Perú til Panama, þar sem hann varð vitni að því þegar flaggskipið sjálft, La Capitana, steytti á skeri og sökk. Hin skipin náðu þó klakklaust til hafnar á Kyrrahafsströnd Panama.

Eftir stutta ferð yfir Panamaeiðið og síðan ársbið, steig hann um borð í Nuestra Senora de las Maravillas, sem lá við festar við karabíska hafnarbæinn Cartagena. Skipið kom við í Havana á Kúbu en lét þaðan úr höfn hinn 1. janúar 1656 í skipalest á leið til Evrópu.

Kunnáttusemi spænsku skipstjóranna var þó ekki meiri en svo að eina nóttina lenti Maravillas í árekstri við annað skip og sökk undan Bahamaeyjum.

Af 600 manns sem voru um borð, lifðu aðeins 45. Faðir Diego Rivadeneira var ósyndur en tókst að halda sér í brak úr skipinu og var bjargað um borð í eitt skipanna morguninn eftir.

Gersemarnar sukku

Frá því um 1500 og fram til um 1800 voru spánverjar helsta siglinga- og verslunarstórveldi í Evrópu. Þeir lögðu undir sig Mið-Ameríku og stóra hluta af bæði Suður- og Norður-Ameríku. Framan af rændu þeir gulli silfri og eðalsteinum af indíánum, svo sem inkum og aztekum en síðar komu þeir á fót námufélögum sem grófu upp óhemju verðmæti úr jörðu í nýja heiminum.

Langmest af öllum þessum fjársjóðum var flutt með skipum til Spánar, þar sem fjórðungurinn rann í fjárhirslur konungs, en stór hluti afgangsins fór til kaupa á evrópskum varningi og flutningi hans vestur um haf. T.d. voru föt, vín, ostar, gler, járnnaglar og verkfæri eftirsóttur varningur meðal landnema í nýlendunum. En spánverjar fóru víðar. Spænsk verslunarskip sigldu frá vesturströnd Mexíkó yfir Kyrrahaf og til Filippseyja, þar sem asískar lúxusvörur, svo sem krydd og kínverskt postulín, voru keyptar fyrir amerískt gull og silfur.

Þetta var tími mikilla auðæva og umsvifa. Miklar fjárhæðir gengu milli manna í viðskiptum og kaupmenn og útgerðarmenn gátu orðið auðugir á skammri tíma ef þeir voru svo heppnir að skip þeirra næði aftur til heimahafnar. Það gerðu reyndar flest skip en þúsunda þeirra biðu þó sömu örlög og La Capitana og Maravillas. Skip fórust í stormum, leki kom að þeim, þau strönduðu á neðansjávarrifjum, eða lentu í höndum sjóræningja.

Nú er yfirleitt ekki lengur neitt eftir af sokknu skipunum sjálfum. Viðurinn er fyrir löngu fúinn og hefur grotnað niður eða borist burtu með straumum. Gullið, silfrið og eðalsteinarnir liggja á hinn bóginn enn á sama stað og er nú grafið undir setlögum á botninum. Margir þessara fjársjóða geta verið ígildi milljarða af nútímakrónum.

Skipsflök í skjalasöfnum

Leitin að flökum úr spænsku skipalestunum hófst fyrir alvöru á 6. áratug síðustu aldar, þegar búnaður fyrir áhugakafara gerði mögulegt að leita að gömlum flökum. En hingað til hafa þó aðeins fundist um 100 af þeim 2.000 galleónum sem talið er að hafi sokkið á stórveldistíma spánverja. Á síðustu árum hefur ný tækni auðveldað mönnum að finna leifar skipsflakanna. Ævintýramenn og fornleifafræðingar nota nú sóntæki, segulmæla, málmleitartæki og jafnvel dvergkafbáta, sem auðvelda mjög starfið á miklu dýpi. Auk þess hefur nú orðið mun auðveldara að leita í gömlum, spænskum skjalasöfnum, þar sem embættismenn færðu á sínum tíma til bókar vitnisburði um hvern einasta skipsskaða. Margar þessara gömlu lýsinga eru nú komnar inn i gagnagrunna og það auðveldar mjög alla samanburðarvinnu, svo sem að tengja vitneskju um vinda og strauma við gömul staðaheiti og upplýsingar um hnattstöðu.

Án slíkra grunnupplýsinga fara margir fjársjóðsleitarmenn í fýluferð. Því nær allar nútíma fjársjóðaleitir hefjast skjalasafninu í Sevilla á Spáni.

T.d. eyddu kafarar á vegum fjársjóðsleitarfyrirtækis mörgum árum í að leita eftir galleónu sem vitað var að sökk undan ákveðinni eyju í eyjaklasa í karabíska hafinu. En það var sama hve nákvæmlega þeir rannsökuðu botninn, þar var ekkert að finna. Það var ekki fyrr en eftir að sagnfræðingur einn tók að leita í gömlum skjölum sem skýringin kom í ljós. Hann komst að því að nafnavíxl höfðu orðið á eyjum í þessum eyjaklasa eftir nýlendutíma Spánverja. Kafararnir höfðu því verið að leita á skökkum stað. Þeir fundu skipsflakið nánast strax og þeir voru farnir að leita á réttum stað.

Það er þó ekki undantekningarlaust nákvæmnisvinnan í skjalasafninu sem verður til að þess að menn finna fjársjóði. Heppnin ræður einnig miklu og sumir reiða sig ekkert síður á hana. Það gildir bæði um ævintýramenn og vísindamenn. Þannig fann fornleifafræðingurinn Robert Marx flak þeirrar galeiðu sem sökk undir föður Rivadeneira, skammt frá Bahamaeyjum, fyrir algera tilviljun. Hann hafði leitað lengi að Maravillas þar sem hann taldi að flakið ætti að liggja samkvæmt upplýsingum í gömlum skjölum, en fann ekkert. Dag einn varpaði hann akkerum á allt öðrum stað undan ströndinni og þegar akkerið var dregið upp aftur fylgdu með gamlir kjölfestusteinar úr skipi.

Steinarnir sem á sínum tíma höfðu gegnt því hlutverki að halda skipi á réttum kili, reyndust vera úr Maravillas. Skömmu síðar fundust gull- og silfurstengur og dýrmætir skrautgripir þarna á hafsbotninum. M.a. gróf Marx upp gullslegin róðukross með smarögðum sem einir sér seldust á sem svarar 20 milljónum króna á uppboði hjá Christies í London.

En Marx varð þó ekki ríkur af þessum fundi. Þegar dýrgripirnir komu í ljós eftir að hafa legið á hafsbotni í 350 ár, drógu yfirvöld á Bahamaeyjum til baka leyfi hans til leitarinnar og hann var ásakaður um að stinga hluta af fjársjóðnum í eigin vasa. Það liðu ár áður en hann vann sigur í réttarhöldunum sem fylgdu í kjölfarið og lögfræðikostnaður hans varð yfirgengilegur. Sjálfur segir Marx að langmest af því fé sem hann hafi fengið í aðra hönd í sambandi við fjársjóðsleitir, séu höfundarlaun fyrir bækur sem hann hefur ritað um efnið.

Tvær milljónir peninga

Flest þeirra spænsku gullskipa sem enn hafa fundist sukku á grunnsævi – oft á innan við tíu metra dýpi örskammt frá landi. Mörg þeirra hafa fundist meðfram ströndum í Karabíuhafi og Mexíkóflóa. En nú eru menn einnig teknir að leita dýpra. T.d. leitar ástralskt fjársjóðsleitarfyriræki nú að flaki galleónu með því langa nafni Nuestra Senora del Pilar de Zaragoza y Santiago. Skipið var lestað með allt að tveimur milljónum silfur- og gullmynta, sem átti að nota til að kaupa vörur að kínverskum sæfarendum og kaupmönnum á Filippseyjum. Finnist þessi fjársjóður er áætlað að verðmætið hans nemi meira en tíu milljörðum króna.

Ástralíumennirnir þekkja nú þegar allvel til sögunnar að baki þess þegar Pilar fórst. Að sögn gamalla heimilda lenti þessi 300 tonna þunga galleóna í logni þann 2. júní 1690 út af Cocos-rifi fyrir sunnan Guam í Kyrrahafi. Öflugur straumur bar skipið með sér að rifinu þar sem það strandaði. Um borð var 120 manna áhöfn, 43 hermenn og 22 fransiskumunkar og öllum var bjargað um borð í smábáta frá spænsku nýlendunni á Guam. Einhverju af hinum dýrmæta farmi náðist einnig að bjarga við sama tækifæri.

Samkvæmt gögnum sem varðveitt eru í skjalasafninu í Sevilla tókst áhöfninni þó aðeins að ná úr skipinu um 5.000 pesosa virði í silfurpeningum, en það var um 1% af heildarverðmætinu. Ástæðan var sú að örskömmu eftir strandið gekk fellibylur yfir svæðið, reif skipið af strandstað og það sökk skammt frá á 50 m dýpi. Hingað til hefur áströlunum þó einungis tekist að finna akkeri skipsins, byssukúlur og fáeina gull- og silfurpeninga.

Fjárfestarnir að baki þessari fjársjóðsleit þurfa heldur ekki að reikna með að verða forríkir þegar þeir vakna einhvern morguninn. Farmur skipsins hefur að líkindum dreifst yfir allstórt svæði þar sem peningana er að líkindum að finna í misstórum haugum. Finnist þeir, þarf að hreinsa hvern pening til að unnt verði að gera þá að söluvöru fyrir safnara um allan heim. Þar fyrir utan þarf svo fyrirtækið að greiða 25% af andvirði alls sem finnst til yfirvalda á Guam, sem nú tilheyrir Bandaríkjunum.

En menn hafa þó orðið vellauðugir á fjársjóðsleit. T.d. reyndist farmur skipsins Atocha, sem fannst undan strönd Flórída um 20 milljarðar virði og þótt verðgildi félli ekki allt finnandanum í skaut varð hann engu að síður forríkur.

Í stíl Indiana Jones

Á síðari árum hafa einkaaðilar í fjársjóðsleit sætt harðri gagnrýni. Þessir ævintýramenn hafa nefnilega einungis áhuga á peningalegum verðmætum en sinna lítið um þann menningarsögulega arf sem hér liggur á hafsbotni ásamt verðmætunum. Margir fornleifafræðingar tala um “Indiana Jones-hugsunarhátt” í þessu sambandi, einkum varðandi leitina að spænsku galleónunum, en einnig þegar um er að ræða önnur skip sem sokkið hafa með verðmætan farm innanborðs. Af þessum sökum hafa mörg ríki víða um heim sett strangar reglur um fjársjóðsleit neðansjávar. Og um þessar mundir er á vegum Sameinuðu þjóðanna unnið að samræmdum reglum sem eiga að vernda þessi sokknu skip og tryggja að flök þeirra verði framvegis rannsökuð með vísindalegum aðferðum fornleifafræðinnar. M.a. vilja menn nema úr gildi þá úreltu meginreglu að sá eigi neðansjávarfund sem finnur. En þar sem engin slík lög hafa tekið gilda geta ævintýramenn enn gert einkasamninga um björgun í fjölmörgum ríkjum.

Fornleifum spillt

Ein þeirra aðferða sem einkaaðilar beita og mjög hefur verið gagnrýnd, er sandblástur. Þá er tveimur stórum skipsskrúfum snúið beint niður og straumurinn frá þeim látinn blása sandi, eðju og smábrotum úr flakinu í allar áttir.

Kosturinn við aðferðina er sá að þannig má komast að dýrgripunum á fljótvirkan hátt, en möguleikar til fornleifarannsókna eyðileggjast með þessu móti. T.d. sundrast síðustu leifar trévirkisins og þar með fara forgörðum merkilegar upplýsingar um skipasmíðar á þessum tíma. Auk þess hafa einkaaðilar fengið á sig slæmt orð fyrir að fleygja öllum munum sem ekki búa yfir verðmæti sem telja má í krónum og aurum. Besta aðferðin við að grafa upp skipsflök á grunnsævi er sú að reka niður stálþil allt í kringum flakið og dæla síðan sjónum burtu þannig að unnt sé að vinna á þurru. Þessari aðferð hefur verið beitt með góðum árangri við að grafa upp víkingaskip á Norðurlöndum og galeiður í Miðjarðarhafi. Og margar af spænsku galleónunum liggja einmitt á mjög grunnu vatni meðfram ströndum.

Grunnur að veldi Evrópu

Spænsku skipalestirnar héldu áfram siglingum allt fram undir aldamótin 1800, en um það leyti tóku íbúar nýlendnanna að krefjast sjálfstæðis frá konungsríkinu. Spánverjum hélst ekki vel á þeim verðmætum sem þeir sóttu til nýja heimsins. Bankamaður einn í Feneyjum líkti efnahagsstjórn spánverja við regni sem fellur á húsþak og sagði gulli og silfri rigna yfir Spán og renna síðan burt. Peningarnir enduðu í höndum verslunarmanna og konunga í öðrum Evrópuríkjum. Ástæðan var sú að spánverjar lögðu litla stund á iðnað en vörðu þess í stað miklu fé til innflutnings. Nú standa Evrópubúar í þakkarskuld við spánverja fyrir hraða efnahagsþróun frá 16. öld og áfram. Án spænsku gullskipanna er ólíklegt að Evrópa hefði orðið að efnahagslega og hernaðarlega veldi sem raun varð á.

Spánverjar drógust líka beinlínis aftur úr hinum tveimur stórsiglingaþjóðunum í Evrópu, englendingum og hollendingum. Þegar kom fram á 18. öld lögðu þessar þjóðir undir sig heimshöfin og um leið þá verslun sem byggðist á sjóflutningum.

Þessar þjóðir komu á fót austur-indíafélögum sem fóru aðra leið til Asíu en spánverjar – suður fyrir Góðrarvonarhöfða og þaðan austur til Indlands, Indónesíu og ekki síst til Kína. Hingað var sótt te, postulín og krydd sem selt var efnuðum Evrópubúum. Þessi þróun var þegar hafin, er faðir Diego Rivadeneira var á heimleið í ársbyrjun 1656.

Eftir að bjargast undan Bahamaeyjum, hélt presturinn áfram ferðinni með skipalestinni en ólán hans var ekki á enda. Skipverjar fengu loks landsýn og hafnarborgin Cadiz var framundan, þegar ensk herskip réðust á skipalestina. Galleónan þar sem faðir Diego var um borð, tættist sundur í orrustunni en öðru sinni náði presturinn að halda sér á floti við brak úr skipinu. Að þessu sinni var honum bjargað um borð í enskt skip og nú varð hann stríðsfangi. Það áttu enn eftir að líða tvö ár áður en hann sæi heimaland sitt á ný. Það gerðist ekki fyrr en auðug fjölskylda hans hafði samið við englendinga um hátt lausnargjald.

Köfunarklukkur ruddu brautina

Frumstæðar köfunarklukkur voru til á tímum forn-grikkja. Þær voru m.a. gerðar úr gleri og sökkt niður með steinum. Inni í klukkunni hélst allstór loftbóla sem kafarinn gat sótt sér loft í milli þess sem hann batt reipi við það góss sem bjarga átti. Á 16. og 17. öld voru köfunarklukkur endurbættar af miklum ákafa. Árið 1538 var haldin sýning fyrir Karl V. Spánarkonung og stórri köfunarklukku úr bronsi sökkt niður á árbotn með tveimur köfurum og kerti. Þegar klukkunni var lyft, 20 mínútum síðar lifði enn á kertinu. Síðar var tekið að nota fýsibelgi og slöngur til að blása fersku lofti niður í köfunarklukkur. En perlukafarar voru einnig notaðir til að bjarga fjársjóðum.

Sjóferðirnar upphafið að verslun um allan heim

Þegar Kólumbus fann Ameríku árið 1492 varð verslunin um leið hnattræn. Silfur og gull frá nýlendunum var tvisvar á ári flutt yfir Atlantshaf með skipalestum. Spænskir sjómenn fóru líka yfir Kyrrahaf og til að versla við Kínverja. Í nærri 300 ár voru þessar siglingar reglubundnar og þær sköpuðu ekki aðeins spánverjum ríkidæmi heldur stórum hluta Evrópu.

• Atocha

  Atocha var í skipalest með sjö öðrum fjársjóðaskipum. Galleónan var hlaðin dýrmætum sem að núvirði gætu verið yfir 20 milljarðar. Skipalestin lét í haf frá Havana á Kúbu 1622 og tók stefnu á Spán. Undan strönd Flórída lenti skipalestin í miklum fellibyl. Af 550 sjómönnum og farþegum komust aðeins 5 lífs af. Ævintýramaðurinn Mel Fisher hafði leitað að skipinu í 15 ár þegar hann fann það árið 1971 og varð vellauðugur.

• Pilar

  2. júní 1960 hreif öflugur straumur hina 300 tonna galleónu, Pilar, inn að Cocos-rifi við eyjaklasa í Kyrrahafi. Það var logn og áhöfnin fékk því ekkert að gert. Samkvæmt gömlum spænskum skjölum voru í skipinu allt að tvær milljónir gull- og silfurpeninga. Fjársjóðurinn er enn ófundinn en ástralskt fyrirtæki hefur fundið akkeri skipsins, byssukúlur og fáeina peninga.

• Margarita

  Margarita sökk í sama óveðrinu og Atocha í september 1622, en fannst ekki fyrr en 1980, níu árum á eftir Atochu. Í farminum voru a.m.k. 150.000 gull- og silfurpeningar en auk þess mikið af gulli og eðalsteinum. M.a. fundu leitarmennirnir mikið af stimpluðum gullstöngum. Það merkir að Spánarkonungi hafði verið greiddur skattur áður en skipið sökk.

• Tolosa og Guadalupe

  Galleónurnar Tolosa og Guadalupe fóru frá Cadiz á Spáni 1724 áleiðis til Mexíkó. Um borð voru 1.200 farþegar og 250 tonn af kvikasilfri til gullvinnslu. Skipin sukku undan ströndum Dóminíkanska lýðveldisins í miklu óveðri. Langflestir um borð í Tolosa fórust en mörgum tókst að bjarga sér í land úr Guadalupe. Þeir sem lifðu af þurftu að ganga 320 km áður en þeir komust til mannabyggða. Skipin fundust ásamt verðmætum farangri farþeganna 1976 og 1977.

• Whyda

  Þótt spænsku skipalestirnar slyppu við storma og blindsker, var sá möguleiki alltaf fyrir hendi að þær yrðu á leið sjóræningja. Sjóræningjaskipið Whyda var m.a. hlaðið spænskum peningum þegar Bellamy kafteinn og áhöfn hans mættu örlögum sínum utan við Þorskhöfða á austurströnd Bandaríkjanna árið 1717. Skipið fórst í óveðri þegar Bellamy kafteinn hugðist heimsækja ástkonu sína. Þessi frægi sjóræningi hafði þá náð að ræna a.m.k. 50 skip í karabíska hafinu.

• Royal Captain

  Enska verslunarskipið Royal Captain var hlaðið silki, te og kínversku postulíni þegar það strandaði á rifi við Palawau á Filippseyjum 1773. Skipstjórinn og áhöfn hans barðist lengi við að ná skipinu á flot og tókst það alloft en í hvert sinn slengdi sjórinn því aftur á skerið. Allir komust lífs af að frátöldum þremur ölvuðum hásetum. Franski neðansjávarfornfræðingurinn Frank Goddio fann flakið árið 2000.

• Maravillas

  Maravillas fórst að næturlagi í janúar 1656 eftir árekstur við annað spænskt skip. Það hafði verið veisla um borð um kvöldið og útsýnistunnur ekki mannaðar. Auk silfurs, gulls og skrautgripa fannst fílstönn í flakinu. Fornleifafræðingurinn Robert Marx fann flakið árið 1972 og síðan hefur það verið rannsakað alloft. Síðast undir lok aldarinnar en þá fannst þar enn gull.

Náttúran hlífir eðalmálmum

Eftir 300 ár er sjaldnast mikið eftir að tréskipum. En gull og silfur ryðgar ekki og málmskynjarar greina fallbyssur og akkeri.

1. Flestar galleónur fórust í óveðri eða strönduðu á blindskerjum. Að öðrum kom leki eða þeim var sökkt í orrustum.
2. Straumar og öldurót hefur fljótlega brotið skrokkinn, stundum með dyggri aðstoð manna við björgunarstörf.
3. Efni og lífverur í sjónum valda fúa í timbrinu. Aðeins það sem grefst undir botnleðjuna, varðveitist.
4. Sé of mikið súrefni í botnleðjunni eyðist allt timbur með tímanum. En eftir verða t.d. fallbyssur og kjölfestusteinar.