Leirinn lífgjafi moskunnar

Allir hjálpast að við að strjúka leirnum á moskuna. Í fjóra klukkutíma leggja allir íbúarnir sig alla fram.

Bærinn Djenné í Malí er ævagamall og stendur á mótum fljótanna Níger og Bani. Fljótin mynda frumskilyrði fyrir tilvist bæjarins. Þau sjá fólki og húsdýrum fyrir vatni og úr þeim er líka veitt vatni á akrana. Fljótin eru líka flutningaleiðir til nágrannabæjanna og til Timbúktú í norðri. Og fljótin sjá líka fyrir byggingarefni í húsin í bænum. Ekki þó í formi rekaviðar, heldur eru þau ótæmandi uppspretta leirleðju.

Öldum saman hafa íbúarnir í Djenné notað leirleðju úr Banífljótinu til að byggja sér hús og fegursta dæmið um sköpunargleðina í þessari leðjuiðju er moskan sem stendur í bænum miðjum. Hér hefur staðið moska í bráðum 800 ár en sú sem nú stendur þarna er tæplega aldargömul.

Leir hefur að sjálfsögðu sín takmörk sem byggingarefni. Til að byggingin falli ekki saman undan sínum eigin þunga þurfa veggirnir að vera hálfur metri að þykkt, en því fylgir reyndar sá kostur að inni í moskunni ríkir alltaf þægilegt hitastig. Veggirnir eru gerðir úr sólþurrkuðum leirsteinum sem límdir eru saman með leirleðju. Öll moskan er pússuð með leirleðju og inni i henni eru varanlegir vinnupallar úr pálmatré sem notaðir eru þegar unnið er að viðhaldi.

Ímaminn gefur merkið

Á hverju vori þarf að strjúka nýju leirlagi á moskuna. Hinir vísu menn bæjarins og ímaminn hittast niðri við Banífljótið til að skoða leirgæðin. Fyrst skoða þeir leirinn nákvæmlega og setjast síðan á rökstóla og ræða hvort nú sé rétti tíminn til pússa moskuna. Sé það enn of snemmt fara þeir hver til síns heima, en sé tíminn réttur hefst undirbúningurinn samstundis.

Daginn áður en pússa á moskuna safnast nánast allir bæjarbúar saman niðri við fljótið um miðjan dag. Um 4.000 manns á öllum aldri taka til við að flytja leirleðjuna neðan frá ánni og inn á torgið í miðjum bænum. Vatn og leirleðja sullast og sprautast í allar áttir í hamaganginum. Öll flutningatæki eru notuð. Sumir bera leirinn í körfu á höfðinu, aðrir fylla asnakerruna og vörubílarnir eru líka notaðir. Eftir 5 - 6 tíma hefur safnast nógur leir. Þreyttir og skítugir ganga bæjarbúar til náða. Margir þeirra leggja sig inni í moskunni eða fyrir utan hana.

Snemma næsta morgun hefst leirbaðið mikla í Djenné. Ímaminn gefur merki um vinnan eigi að hefjast og eins og 4.000 vinnubý ganga bæjarbúar að verkinu. Bærinn skiptist í fjóra hluta og hvert hverfi er fær í sinn hlut ákveðinn hluta moskunnar. Íbúar hverfanna fjögurra skiptast á um verkstjórnina og tilheyrandi yfirábyrgð og keppast alltaf við að sýna fram á þeir standi sig betur í stykkinu en nágrannarnir gerðu árið áður. Hér gildir annars vegar að afrakstur vinnunnar verði sem fagurlegast útlítandi og hins vegar að verkið taki sem skemmstan tíma. Þegar merkið hefur verið gefið fara allir að hamast við vinnuna í einni samfelldri iðandi kös. Sumir sækja stiga og stilla þeim upp við moskuna. Aðrir príla upp stigana og koma sér fyrir á vinnupöllum úr trjábolum sem standa út úr veggjunum. Á jörðu niðri fylla enn aðrir fötur og körfur með leir og senda upp til þeirra sem sjá um pússunina.

Andrúmsloftið er þrungið spennu og segja má að Djenné breytist á einu vetfangi í eins konar mauraþúfu. Hópur ungra kvenna hleypur niður að fljótinu til að sækja vatn sem á að blanda í leirinn þannig að hann verði hæfilega þunnur. Aðrir hópar eru á sveimi fyrir framan moskuna, hrópandi og kallandi um leið og þeir hræra leirinn. Og innan um hlaupa smástrákar milli fóta hinna fullorðnu. Þá langar til að hjálpa til en í rauninni fer mest af tíma þeirra í að kasta leir hver í annan. Við framhlið moskunnar hafa fáeinir trommarar tekið sér stöðu. Taktföst hrynjandin frá trommunum skapar hinu vinnandi fólki hæfilegan hraða og samræmi í hreyfingum sínum. Verslunareigendur láta hugtökin debet og kredit lönd og leið þennan eina dag og gefa sígarettur og sælgæti hverjum sem hafa vill.

Halda reglu á óreiðunni

Þótt utanaðkomandi sjái hér aðeins óreiðu, hafa múrarameistararnir - hinir svonefndu “baríar” - góða yfirsýn yfir allt sem fram fer. Baríar hafa umsjón með öllum byggingarframkvæmdum og allir vita að það hús sem byggt er án aðstoðar baría er dæmt til að hrynja. Starf baría gengur í arf frá föður til sonar og ef sonurinn hyggst verða góður baríi þarf hann bæði að fylgjast vel með vinnu föður síns og lesa kóraninn af kostgæfni. Þegar hann er fullnuma öðlast hann í staðinn nánast yfirnáttúrulegan kraft. Svo segir sagan að þá sé baríunum að þakka að enginn skuli nokkurn tíma slasast við byggingarvinnu, jafnvel þótt hún fari að hluta til fram í mikilli hæð í lasburða stigum og á leirhálum vinnupöllum. Á vinnustaðnum er sögð sagan af því þegar næstum var farið illa. Stigi sem margir stóðu í féll aftur yfir sig frá veggnum, en til allrar hamingju komi baríi einn auga það sem var að gerast. Hann lyfti vísifingri og stiginn staðnæmdist í lóðréttri stöðu. Á meðan hann stóð þannig vannst mönnunum tími til að koma sér niður og enginn meiddist.

Íbúarnir í Djenné hlakka til þessarar leirhátíðar allt árið. Hefðin á sér margra kynslóða sögu og fullorðna fólkið man vel hvernig það tók þátt í leirbaðinu mikla á barnsaldri. Leirpússun moskunnar þjónar ekki aðeins þeim tilgangi að viðhalda byggingunni, heldur tengir hún einnig nánum böndum allt þetta fólk sem að starfinu kemur.

Eftir aðeins fjögurra stunda vinnu - sem vissulega hefur komið flestum til að kófsvitna - lýkur verkinu jafn skyndilega og það hófst. Moskan lítur nú út sem ný og allir halda niður að fljótinu til að þvo af sér leirinn en síðan heldur hver til síns heima til að hvílast eftir erfðið. Kyrrð og ró færist yfir Djenné þar sem moskan mun nú þola steikjandi sólarhitann eitt árið einn.