Tvíburaturnarnir rísa úr öskunni í stíl nýrrar aldar. Þannig sjá hollenskir arkitektar fyrir sér nýja byggingu á þeim stað sem Bandaríkjamenn kalla “Ground Zero”.

Þegar tvíburaturnarnir World Trade Center hrundu undan eigin þunga, breyttist stór hluti af suðurhluta Manhattan á fáeinum augnablikum í samfellda rjúkandi rúst. Fjölmiðlamenn voru fljótir að finna staðnum nafn við hæfi “Ground Zero”. Þetta dapurlega heiti á sér reyndar uppruna í hermannamáli þar sem það var notað um stað sem kjarnorkusprengja hefur grandað.

Nú eru rústirnar horfnar. Til minnis um hryllilegust hryðjuverkaárás sögunnar er nú aðeins stórt, rutt svæði í miðju fjármálahverfi stórborgarinnar. Og þessu er tæpast dæmi áður í veraldarsögunni að byggingarsvæði hafi vakið svo mikinn áhuga. Alls staðar að úr heiminum streyma nú hugmyndir um það hvernig borgin geti nú – ári eftir hryllinginn – byggt nýja framtíð á grunni sögunnar.

Hugmyndirnar eru afar misjafnar. Borgarstjórinn fráfarandi. Rudolph Giuliani er þeirrar skoðunar að í virðingarskyni við fórnarlömb árásarinnar eigi hér að setja upp minningargarð en ekki reisa neinar byggingar framar á þessum stað. Fjölmargir borgarbúar eru sama sinnis.

Aðrir beita nánast sömu rökum en tala fyrir allt annarri niðurstöðu: Þeim finnst að þessir sérstæðu turnar eigi að rísa aftur, annað hvort nákvæmlega eins og þeir litu út fyrir 11. september, eða enn tilkomumeiri en áður. Aðeins þannig megi gefa til kynna að fórnarlömbin hafi ekki látið lífið til einskis og að hryðjuverkamenn muni aldrei fá sigrað Bandaríkin.

Neðanjarðarbrautir hrundu

En hvort heldur aftur verður byggt á svæðinu eða þar ræktaður minnisgarður, verða íbúar New York að bíða þolinmóðir. Það eiga sem sé enn eftir að líða mörg ár þar til þetta svæði verður aftur hluti borgarinnar. Það voru sem sé ekki aðeins tvíburaturnarnir sem eyðilögðust. Undirstöður turnanna náðu 21 metra í jörð niður, alveg niður í klöppina – og þessar gríðarstóru byggingar voru tengdar saman með miklu neðanjarðarmannvirki þar sem bæði voru verslanir og hótel. Hér varð líka gríðarleg eyðilegging. Auk þess var hluti neðanjarðarlestakerfis borgarinnar úr leik þar eð göngin ýmist hrundu saman eða tröllvaxnir stálbitar gengu þvert í gegnum þau.

Áður en hægt verður að hefjast handa við framkvæmdir ofanjarðar, þarf fyrst að koma þessum mikilvæga hluta samgöngukerfisins í lag. Og það bendir líka margt til þess að tækifærið verið notað til að gera ýmsar breytingar á gangnakerfi neðanjarðarlestanna og væntanlega líka til að leggja hina miklu umferðaræð, West Street, í neðanjarðargöng til að bæta umferðarástandið í þessum hluta milljónaborgarinnar. Á “Neðri Manhattan” eins og svæðið kallast, hafa menn einnig átt í vandræðum með að sjá fyrir nægu rafmagni og úr því verður að líkindum einnig bætt áður en framkvæmdir hefjast ofanjarðar. Og í þessu sambandi er þörf á miklum háktæknimannvirkjum. World Trade Center var samsett úr mun fleiri mannvirkjum en tvíburaturnunum og margar þessara bygginga tóku turnarnir að einhverju leyti með sér í fallinu. M.a. skaddaðist 47 hæða hús, sem nefndist World Trade Center 7, svo mjög að það hrundi síðar. Nú mun ætlunin að það hús verði endurreist á nákvæmlega sama stað og það stóð áður.

Endurbyggingarsvæðið er mun stærra en “Ground Zero” Í allt að eins km fjarlægð frá turnunum varð mikil eyðilegging á byggingum. Næstu daga eftir árásina fóru byggingatæknifræðingar í sjálfboðastarfi í 400 byggingar til að skoða og meta ástand þeirra. Ástandið var metið út frá sömu forsendum og eftir jarðskjálfta og þeim skipt í þrjá flokka; grænan, gulan og rauðan. Byggingar sem fóru í græna flokkinn töldust lítið skemmdar og óhætt að nota þær áfram. Gula merkingin þýddi að nánari skoðunar væri þörf og sú rauða að byggingin teldist svo óstöðug að fólki var bannað að dvelja þar.

Hreinsunin gagnrýnd

Alls eyðilögðust 1,2 milljónir fermetra af skrifstofuhúsnæði og 1,5 milljónir fermetra urðu fyrir skemmdum. Þetta er alls meira en þriðjungur af öllu skrifstofuhúsnæði á Neðri Manhattan. Við þetta bættist svo allt rykið. Yfir allan borgarhlutann lagðist þykkt lag af ryki og greiningar sýndu að rykið var síður en svo skaðlaust. M.a. fannst í því mikið af asbesti og einnig eitthvað af þungmálmum. Aðvaranir voru gefnar út en í raun var útilokað fyrir íbúana að komast hjá því að anda að sér einhverju af þessum hættulegu efnisögnum.

Og hið sama gilti um verkamennina sem unnu við að hreinsa rústir hinna hrundu háhýsa. Þessu verki var skipt milli fjögurra verktakafyrirtækja og þau sættu talsverðri gagnrýni. Hreinsunin gekk of hægt að margra áliti. Forsvarsmenn fyrirtækjanna svöruðu því til að t.d. væri miklum erfiðleikum bundið að koma stórvirkum krönum inn á svæðið. Auk þess skapaðist oft mikil hætta þegar stórir haugar af veggjabrotum hrundu skyndilega saman. Alls hafa nú verið fjarlægð um 1,2 milljónir tonna af glerbrotum, steinsteypu, stáli og mulningi frá Ground Zero. Langir stálbitarnir sem báru byggingarnar uppi hafa verið sendir til endurbræðslu, sumir í Bandaríkjunum en aðrir alla leið til Indlands. Það hefur vakið reiði fólks í mörgum umhverfisverndarsamtökum, sem þykir það fyrirlitlegt að flytja úr landi úrgang sem m.a. er mengaður asbesti.

Sumir hinna undnu stálbita voru þó lagðir til hliðar og þá á nú að rannsaka nákvæmlega því verkfræðingar telja sig geta lært mikið af þeim ógnaröflum sem hér voru að verki, ekki síst að því er varðar brunavarnir í háhýsum. Og sumir þessara bita kunna að verða notaðir í það minnismerki sem loks verður reist til minningar um mestu hryðjuverkaárás sögunnar.

Borgarar óttast glæsibyggingu

Það var mikið vandamál að losa sig við allan þennan ofboðslega úrgang. Í þeim tilgangi ákváðu yfirvöld að opna að nýju stærstu ruslahauga veraldar, Fresh Kills Landfill á eynni Staten Island fyrir sunnan Manhattan, en þeim hafði einmitt verið lokað hálfu ári fyrr.

Erfiðasti hlutinn var þó ekki fólginn í því að flytja úrganginn burtu, heldur leitinni að líkamsleifum. Í hvert sinn sem verkamennirnir rákust á líkamsleifar voru þeir áþreifanlega minntir á að hér voru þeir að störfum í fjöldagröf. Öllum líkamsleifum var vandlega pakkað inn og þær síðan frystar til síðari tíma greiningar. Um tíma var meira að segja komið upp búðum í grenndinni þar sem reynt var að bera kennsl á fórnarlömbin, m.a. með DNA-greiningu. Þetta er orðið stærsta verkefni allra tíma á því sviði að bera kennsl á látna. Jafnframt þessu fór lögreglan vandlega í gegnum alla persónulega muni og kort í þeim tilgangi að geta skilað þessu til aðstandenda. Hreinsunarstarfið hefur frá upphafi ekki síður snúist um tilfinningar en vinnustundir. Hér var meira að segja komið upp litlu svæði þar sem aðstandendur gátu komið til að sjá með eigin augum staðinn þar sem ástvinir þeirra létu lífið. Þessi þörf verður vafalaust áfram til staðar og því má heita víst að einhvers konar minnislundur verði til bráðabirgða settur upp alveg við Ground Zero.

Það er á hinn bóginn ekki sennilegt að borgarstjórinn fyrrverandi fái uppfyllta þá ósk sína að gera allt svæðið að minningargarði – þetta landssvæði er einfaldlega allt of verðmætt til þess.

Þegar allt kemur til alls, verður það eigandi landsins sem tekur hina endanlegu ákvörðun, nánar til tekið hafnaryfirvöld í New York og New Jersey. Nú virðast allmiklar líkur til að hér rísi ný líftæknimiðstöð. A.m.k. hefur borgarstjórn New York-borgar látið þá ósk í ljós. Og fari svo rísa hér byggingar sem ekki verða nándar jafn stórar og World Trade Center var.

Og margir af hinum 65.000 íbúum á Manhattan munu væntanlega verða ánægðir með það. Fjölmargir þeirra frábiðja sér nefnilega nýjar glæsibyggingar sem yrðu svo áberandi að þær nánast bjóði hryðjuverkamönnum upp á að gera aðra tilraun.

Aðstandendur með í ráðum

Staðurinn þar sem World Trade Center hrundi til grunna, getur þó að líkindum aldrei orðið nein venjuleg byggingarlóð. Fjölmargir eru þeirrar skoðunar að staðurinn sé svo táknrænn að byggingar sem hér rísi þurfi að vera táknrænar á einhvern alveg sérstakan hátt – kannski þannig að þær marki upphaf þess nýja tíma sem árásirnar mörkuðu.

En hvaða byggingar sem þarna kunna að rísa er ekki að efa að einnig verði skapað rými fyrir minnismerki og minnisgarð. Margir arkitektaskólar hafa verið beðnir að setja fram hugmyndir um lausnir sem bæði geri mögulegt að byggja á svæðinu, en tryggja almenningi jafnframt vissan aðgang. Auk þess hafa verið sett á laggirnar fjögur ráð þar sem fulltrúar aðstandenda eru meðal fulltrúa. Hugmyndin er sú að þessi ráð geti sett fram tillögur um hvernig megi koma fyrir varanlegu og verðugu minnismerki um þennan harmleik.

Ein tillagan felur í sér að grunnfletir tvíburaturnanna verði greinilega merktir þannig að fólk geti nákvæmlega séð hvar fjórðu hæstu byggingar í heimi stóðu. Önnur hugmynd er sú að reisa gríðarstóran grasi vaxinn hringvegg umhverfis Ground Zero. Svo mikið er víst að menn munu taka sér góðan tíma til að taka ákvörðun um það hvernig græða skuli þetta opna sár í miðborg New York. John C. Whitehead, formaður endurbyggingarnefndarinnar orðaði það svo: “Það verður gert rétt og það verður gert vel. Hvenær það verður skiptir minna máli.”