Hamfarirnar voru einhverjar þær verstu í sögu jarðar. Þær útrýmdu um 80% allra lífvera og nánast öllum dýrum sem voru yfir 25 kg. Og umfram allt batt þetta enda á tíma risaeðlanna.
Í 180 milljónir ára höfðu risarnir ráðið heiminum jafnt á landi, í legi og í lofti. En skyndilega voru þær horfnar.
Ummerki um hörmungarnar sem bundu enda á krítartímabilið fyrir um 66 milljónum ára hafa fundist um allan heiminn. En hvað það var nákvæmlega sem olli fjöldadauðanum er vísindamönnum enn ráðgáta.
Ýmislegt bendir til þess að þar hafi ekki bara einn „sökudólgur“ verið að verki. Kannski fór sem fór vegna þess að þrennskonar hamfarir sem hverjar um sig hefðu getað gjörbreytt lífsskilyrðum á jörðinni, áttu sér stað á sama tíma.
Risaeðlurnar stækkuðu sér til óbóta
Ráðgátan um dauða risaeðlanna hófst á 17. öld.
Á þeim tíma fundu náttúrufræðingar fyrst steingerð bein forndýranna en það var ekki fyrr en um tveimur öldum síðar sem vísindamenn sannfærðust um að fyrir milljónum ára hefðu risaeðlur í raun gengið, flogið og synt um alla jörð.
Hins vegar var erfitt að finna skýringar á því hvers vegna þær gerðu það ekki lengur.
„Öllum dýrum yfir 25 kg var útrýmt“
Urðu risarnir einfaldlega of stórir til að geta lifað af, eins og ungverski steingervingafræðingurinn Franz Nopcsa hélt fram?
Eða hafði hinn breski samstarfsmaður hans, Arthur Smith Woodward, rétt fyrir sér með þeirri hugmynd sinni að tegundum hnigni með tímanum– rétt eins og einstaklingar gera – og missi smátt og smátt getuna til að viðhalda stofninum?
Eða höfðu þær einfaldlega hægt og rólega verið yfirbugaðar af öðrum tegundum, í samræmi við kenningu Darwins um að hinir hæfustu lifi af?
Þessar ólíku kenningar var erfitt að sannreyna en á níunda áratug 20. aldar fór myndin að skýrast.
Á þeim tíma hafði jarðfræðingurinn Walter Alvarez sett fram þá kenningu að árekstur smástirnis við jörðina hefði útrýmt risaeðlunum.
Ásamt föður sínum, Nóbelsverðlaunahafanum í eðlisfræði, Luis Alvarez, hafði Walter fundið áhugaverð setlög á svokölluðum K-Pg mörkum á nokkrum stöðum á jörðinni.
Luis Alvarez (vinstri megin) og sonur hans, Walther, fundu ummerki um dauða risaeðlanna sem sjá má um allan heim.
K-Pg stendur fyrir Cretaceous-Paleogene (Krítar- og Paleogen tímabilin) og markar mörkin milli þessara tveggja tímabila.
Jarðlögin undir K-Pg mörkunum eru frá krítartímabilinu, þegar risaeðlur réðu ríkjum og lögin fyrir ofan eru frá Paleogen tímabilinu.
K-Pg mörkin sjálf eru þunn, svört lína í setlögunum og Walter Alvarez fann hátt hlutfall af málminum iridium í þessu þunna lagi.Iridium er sjaldgæft á jörðinni en af því er mikið í smástirnum.
Ef risavaxið smástirni lenti einhvern tíma á jörðinni, þá er rökrétt að álykta að ryk frá árekstrinum hafi þakið allan heiminn og finnist því í svarta jarðlaginu.
Svona kröftugur atburður hefði getað drepið risaeðlurnar, fullyrti Alvarez. En samstarfsmenn hans hristu höfuðið. Ef svarta jarðlagið var byssupúðurleifar,hvar var þá kúlan – þ.e. gígurinn eftir áreksturinn?
Jarðfræðingum yfirsást risavaxinn gígur
Á næstu árum fannst þetta iridiumlag um allan heim en rjúkandi byssan – gígurinn eftir heimsendissmástirnið – fannst ekki.
Enginn áttaði sig á að hann gæti hafa fundist þegar á sjöunda áratugnum.
Á þeim tíma var mexíkóska ríkisolíufélagið Pemex að leita að olíulindum á Yucatan-skaganum og þar fundu jarðeðlisfræðingarnir Glen Penfield og Antonio Camargo veðruð ummerki um risavaxinn hring með 180 kílómetra þvermál djúpt í jörðinni.
Penfield og Camargo voru þó bundnir af trúnaðarsamningi og Pemex hélt uppgötvuninni leyndri.
En á ráðstefnu árið 1981 fékk Glen Penfield loksins leyfi til að tala um risavaxna gíginn sem hann hafði fundið í Mexíkó. Fyrir tilviljun voru Alvarez og aðrir fremstu steingervingafræðingar staddir á annarri ráðstefnu sama dag, svo enginn þeirra heyrði frásögnina af Yucatan-gígnum.
Undrandi á áhugaleysinu gafst Penfield upp á að reyna að vekja áhuga vísindasamfélagsins. Það var ekki fyrr en tíu árum síðar sem iridíumlagið og risagígurinn voru tengd saman. Þá fyrst höfðu vísindamenn loksins trúverðuga skýringu á því hvernig stóru risaeðlurnar dóu út.
HAMFARIRNAR MÍNÚTU FYRIR MÍNÚTU
Smástirni kveiktu áralangan vítiseldÞegar risavaxið smástirni skall á jörðina fyrir 66 milljónum ára skildi það ekki bara eftir sig risavaxinn gíg. Alheimshamfarirnar voru svo yfirgengilegar að dýralífið varð aldrei samt aftur.
SEKÚNDUR
Smástirnið springur fyrir áreksturÁður en það lendir á jörðinni hitnar smástirnið svo mikið að það springur. Höggbylgjan frá sprengingunni nær umhverfis alla jörðina.
MÍNÚTUR: Lofthjúpurinn brennur
Milljónir tonna af ryki, ösku og grjóti kastast upp í lofthjúpinn sem hitnar upp í mörg hundruð gráður.
DAGAR: Birtan er útilokuð og lífið fjarar út
Sótagnir frá gróðureldum og árekstrinum sjálfum loka sólarljósið úti. Ljóstillífun plantna stöðvast.
MÁNUÐIR: Uppgufað berg veldur loftslagshamförum
Brennisteinn og kalk sem gufa upp við áreksturinn, safnast fyrir í lofthjúpnum.Brennisteinn fellur til jarðar sem súrt regn og CO2 úr kalkinu veldur hnattrænni hlýnun.
ÁR: Dýralíf deyr út og nýtt kemur fram
Hinar umfangsmiklu loftslagsbreytingar drepa 75 prósent allra dýrategunda –og skapa rúm fyrir nýjar, þar á meðal spendýr.
Gígurinn í Mexíkó er sönnun þess að fyrir 66 milljónum ára hafi tíu milljarða tonna þungt smástirni skollið á jörðina á 80.000 km/klst. hraða. Orkan sem leystist úr læðingi við áreksturinn var 20.000 sinnum meiri en öll kjarnorkuvopn í heiminum búa yfir.
Við áreksturinn gufaði smástirnið og jörðin sem það lenti á, bókstaflega upp og við það hitnaði andrúmsloftið upp í mörg hundruð gráður.
„Orkan sem leystist úr læðingi við áreksturinn var 20.000 sinnum meiri en öll kjarnorkuvopn í heiminum búa yfir“.
Agnir frá árekstrinum sem í dag mynda K-Pg mörkin, fylltu loftið og héldu sólargeislum frá yfirborði jarðar. Árum saman lækkaði hitastigið á jörðinni verulega og ljóstillífun plantna stöðvaðist.
En vandræðin voru ekki yfirstaðin. Smástirnið lenti á svæði með kalksteini í jarðveginum. Kalksteinn inniheldur mikið af koltvísýringi, CO2 sem losnaði út í andrúmsloftið sem olli gróðurhúsaáhrifum og hlýrra loftslagi á næstu öldum þar á eftir.
Stóráföll verða oft mörg saman
Risaeðlurnar – og stór hluti annarra dýra á jörðinni – dóu annað hvort strax eftir árekstur smástirnisins á Yucatan-skaga eða vegna þess að fæðukeðjur jarðarinnar hrundu á árunum sem fylgdu. Án plantna var enga bráð að hafa og án bráðar engin rándýr.
Eftirlíkingar af árekstrinum hafa sýnt að smástirnið eitt og sér var nóg til að útrýma risaeðlunum. En fleira kann að hafa verið að verki.
Jarðfræðilegar upplýsingar hafa sýnt að hitastig á jörðunni var þegar byrjað að hækka verulega á tímabilinu í kringum áreksturinn og skýringin gæti verið einhver öflugustu eldgos í sögu jarðarinnar.
Deccan hásléttan á Indlandi er allt að 1,5 milljónir ferkílómetra að stærð – stærri en Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Finnland samanlagt – og er þakin2.000 metra þykku lagi af storknuðu hrauni.
Deccan-sléttan á Indlandi er þakin 2.000 metra þykku hraunlagi sem er merki um risavaxnar náttúruhamfarir.
Gosin sem allt þetta hraun kom frá stóðu yfir í árþúsundir og voru kraftmest í kringum árekstur smástirnsins.
Afleiðingarnar voru nokkurn veginn þær sömu: Sót og aska í loftinu hindruðu sólarljós og mikil losun CO2 olli hækkandi hitastigi jarðar.Þessi fjöldaútrýming lífvera fyrir 66 milljónum ára var sú fimmta í sögu jarðar og öflug eldgos áttu þátt í flestum þeirra.
Það er erfitt að fullyrða hvaða hlutverki Deccan-gosin gegndu í örlögum risaeðlanna en það gæti hafa verið samspil þessara langvarandi eldgosa og skyndilegs áreksturs smástirnis sem hafði þessar alvarlegu afleiðingar – og orsakaði kannski hnattræn flóð í leiðinni.
Hafsbotninn lyftist
Jarðfræðilegar rannsóknir hafa sýnt að sjávarborð var almennt að lækka á síðari hluta krítartímabilsins. Á milljónum ára gæti þetta hafa sett strandvistkerfi í vanda og hnignun dýra- og plöntulífs gæti hafa haft áhrif á fæðukeðjur langt inn í land.
En um það leyti sem hamfarirnar áttu sér stað hækkaði sjávarborðið líklega skyndilega og hratt.
Orsökin gæti verið bráðnun íss á landi eða jarðskorpuhreyfingar þar sem meginlandsflekar hafa, svo að segja, ýtt hafsbotninum upp á við.
Í sjálfu sér er ólíklegt að breytingar á sjávarborði einar og sér hafi leitt til fjöldaútdauða en sum vistkerfi gætu þegar hafa verið á fallanda fæti þegar eldfjöll gusu og smástirnið skall á jörðinni.
Þrennar hamfarir riðu yfir á sama tíma
Á sama tíma og smástirni skall á jörðinni drapst allt dýralíf við strendurnar í flóðum og eldfjöll í Asíu spúðu gríðarlegu magni af ryki út í andrúmsloftið.
Smástirni skall á jörðinni á 80.000 km/klst. hraða
Smástirni sem vó um tíu milljarða tonna skall á jörðinni þar sem nú er Mexíkó. Áreksturinn kveikti í jörðinni og skildi eftir sig gíg með 180 km þvermál.
Eldgos geisuðu í þúsundir ára
Sum stærstu eldgos í sögu jarðar áttu sér stað á sama tíma og árekstur smástirnisins. Að minnsta kosti þrjár milljónir rúmkílómetra af hrauni runnu þar sem nú er Indland, á meðan aska og sót huldu allan heiminn.
Flóð eyðilögðu vistkerfi
Á árþúsundunum í kringum árekstur smástirnisins hækkaði yfirborð sjávar. Þótt hækkunin hafi ekki gerst á einni nóttu voru afleiðingarnar fyrir vistkerfistrandlengjunnar skelfilegar.
Ekki er vitað hvenær síðasta risaeðlan dó.
Mjög stór hluti dó innan nokkurra mínútna eða daga frá hamförunum og eftir mörg ár í kaldara loftslagi gátu fáar lifað af.
Sumir steingervingafræðingar halda því fram að þeir hafi fundið steingervinga risaeðla sem lifðu þúsundir eða hundruð þúsunda ára eftir hamfarirnar en skýringin er líklega sú að rof hefur raskað jarðlögunum, þannig að aldursgreiningar eru ónákvæmar.
Þegar síðasta risaeðlan dró andann í síðasta sinn breyttist jörðin að eilífu. Tími risanna var liðinn og við brotthvarf þeirra tók ný tegund dýra við.
Dýrin voru smá og aðlögunarhæfni þeirra mikil og þau uxu hratt, bæði að fjölda og stærð. Í dag inniheldur flokkurinn bæði stærsta dýr sem lifað hefur, steypireiðina og þig, því hörmungarnar á krítartímabilinu ruddu brautina fyrir spendýrin.
