Nálægt Portland í Oregon skilur flugvél eftir sig áberandi hvít strik þar sem hún flýgur aftur og aftur lágt yfir skóginum.
Úr stútum neðan á flugvélinni rignir skordýraeitrinu DDT sem bandarísk stjórnvöld nota til að drepa meindýr eins og eldmaura og tegund mölflugna sem veldur því að lauftré visna.
Lobbýistar efnaiðnaðarins höfðu allt frá árinu 1945 fullyrt að DDT væri aðeins hættulegt skordýrum og því rigndi 20.000 tonnum af eitrinu yfir skóga og ræktarlönd Ameríku á hverju ári.
En árið 1962 lætur líffræðingurinn Rachel Carson í sér heyra. Rannsóknir hennar sýna að DDT er alls ekki svona skaðlaust og drepur bæði stærri dýr og mannfólk.
Efnafyrirtækin mótmæla gagnrýni líffræðingsins því þau græða milljarða á sölu á DDT. En Carson lætur það ekki stoppa sig. Fyrir framan myndavélarnar segir hún sannleikann um eitrið sem kæfir allan fuglasöng og er tifandi tímasprengja fyrir heilsu manna.
Meðan fyrsta eiturskýið seig niður yfir trjátoppana í Eagle Creek í Oregon, dreifði flugvél meira DDT yfir skóginn.
Eitur kæfir fuglasöng
Rachel Carson (1907-1964) var sjávarlíffræðingur en starfaði sem blaðamaður og rithöfundur. Á fimmta og sjötta áratug síðustu aldar hafði hún skrifað þríleik um heimshöfin og strax þá hafði hún uppgötvað að skordýraeitur skaðaði náttúruna.
Árið 1962 gaf hún út bókina „Þögla vorið“ (Silent Spring); ógnvekjandi verk um umhverfismál. Titillinn vísar til vors án fuglasöngs, því eitur eins og DDT drap líka fugla. Einn kafli bókarinnar inniheldur bréf frá húsmóður í Illinois.
„Eftir að hafa úðað með DDT í mörg ár eru næstum engir vatnaþrestir eða starrar eftir og ég hef ekki séð spörva við fuglahúsið í tvö ár“, skrifaði hún áhyggjufull.
Carson var sammála henni um að tengsl væru milli eiturregnsins sem stjörnvöld lögðu blessun sýna yfir og hvarfs fuglanna.
„Getur einhver trúað því að það sé mögulegt að stunda slíkar eitursprengjuárásir án þess að það hafi áhrif á allar lífverur? Þessi efni ættu ekki að kallast skordýraeitur heldur allsherjar lífverueitur“, segir í bókinni.
Hún útskýrði að rannsóknir hennar hefðu sýnt að DDT safnist í vatn og uppskeru og berist þaðan í dýr. Væru smádýr étin áður en eitrið gekk af þeim dauðum dó rándýrið sem át þau í staðinn.
En það var fleira í hættu en fæðukeðjan í dýraríkinu. Með eitruðu dýrafóðri barst eitrið einnig í mjólk, kjöt og egg sem menn borða.
Dreifing eitursins olli einnig hættu í sjálfri sér, undirstrikaði Carson í bókinni.
Í Wisconsin létust tveir drengir sömu nóttina og faðir þeirra hafði eitrað kartöfluakra fjölskyldunnar í nágrenninu með DDT.
Árið 1958 hafði eitrið drepið 100 manns á Indlandi, 67 í Sýrlandi og 336 í Japan, samkvæmt rannsóknum Carsons.
Milljón manns keyptu bókina
Bókin sjokkeraði almenning og umhverfismál komust í fyrsta sinn í almenna umræðu. 15 milljónir Bandaríkjamanna horfðu árið 1962 á útsendingu CBS á þætti sem bar nafnið „Hið þögla vor Rachel Carson“. Þar endurtók hún gagnrýni sína á hinn óprúttna efnaiðnað:
„Það er almenningur sem ætlast er til að taki á sig þá áhættu sem framleiðendur á skordýraeitri eru meðvitaðir um“, útskýrði Carson. Boðskapur hennar náði eyrum áhorfenda um allan heim:
„Þessu er úðað yfir nánast hvað sem er – akra, skóga og garða, jafnvel við venjuleg heimili. Það þaggar niður í fuglunum og kemur í veg fyrir að fiskar stökkvi í lækjunum“.
Þrátt fyrir fræðilega framsetningu varð bókin metsölubók. Í Bandaríkjunum einum seldist yfir eina milljón eintaka á tveimur árum. En krossferðin gegn DDT skapaði Rachel Carson einnig fjölda óvildarmanna.
Efnaverksmiðjur og þúsundir annarra fyrirtækja slepptu óhreinsuðu skólpi sínu út í árnar í Bandaríkjunum.
Eitur tryggir hollt grænmeti
Efnaiðnaðurinn hóf strax gagnárás. T.d. sendi DDT-framleiðandinn Monsanto frá sér fréttatilkynningu þar sem sagði að Carson „skrifaði ekki sem vísindamaður, heldur sem ofstækisfullur stuðningsmaður ósnortinnar náttúru“.
Hagsmunaaðilar gengu jafnvel svo langt að gefa út bækling með titlinum „Hið eyðilagða ár“ (The Desolate Year) – þar sem sagði að án eiturs „yrði ekkert ferskt og hollt grænmeti lengur í boði“.
Eiturefnaframleiðandinn American Cyanamid Company spáði því að „við færumst aftur til hinna myrku miðalda ef við hlustum á Rachel Carson“.
Fyrrverandi landbúnaðarráðherrann Esra Taft Benson sem hafði samþykkt gríðarlega notkun DDT lagði gagnrýnendum lið og í bréfi til Eisenhower, fyrrverandi forseta, skrifaði hann í bræði sinni að hin barnlausa Carson væri „gömul piparkerling“ og „sennilega kommúnisti“.
Sem betur fer fyrir Carson hafði þáverandi forseti – John F. Kennedy – lesið bækur hennar og studdi málstað hennar. Á blaðamannafundi sagði Kennedy að áhrifin af notkun skordýraeiturs þyrfti að rannsaka „í ljósi bókar fröken Carson“.
Umhverfissérfræðingar ríkisstjórnarinnar fóru yfir fullyrðingarnar í „Þögla vorinu“ og í lokaskýrslu þeirra frá 1963 var lagt til að settar yrðu hömlur á eiturefnanotkunina.
Kalifornía var illa í stakk búin til að fást við olíuslys og því flykktist her sjálfboðaliða til Santa Barbara árið 1969 til að moka upp olíunni.
Umhverfishamfarir ollu heimsbyggðinni skelfingu
Slys árið 1969 litaði strönd Kaliforníu svarta en olíulekinn var ekki eina umhverfisslysið það árið. Skömmu síðar stóð á í ljósum logum.
Boðskapurinn í bók Rachel Carson „Þögla vorið“, fékk fljótt stuðning uppreisnar æskunnar en stuðningurinn varð mun útbreiddari í lok sjöunda áratugarins.
Í janúar 1969 rak 16.000 rúmmetra af hráolíu upp að strönd Kaliforníu nálægt Santa Barbara. Olían hafði komist í hafið þegar slys varð á olíuborpalli.
Í 11 daga breiddist feit og klístruð leðjan út og meira en 3.500 sjófuglar sem og höfrungar og sæljón drápust. Nokkrum mánuðum síðar stóð hin mengaða Cuyahoga-á í Ohio í ljósum logum.
Þetta var í 11. skiptið frá aldamótum en að lokum fóru Bandaríkjamenn að taka umhverfismál alvarlega og lög landsins voru hert.
Þessi tvö atvik fengu mikla umfjöllun í fjölmiðlum sem hjálpaði til við að vekja fólk um allan heim til að berjast fyrir náttúrunni.
Bókin vakti einkum áhuga yngri kynslóðarinnar á umhverfinu sem á sjöunda áratugnum var í aukinni hættu frá úrgangsvatni, olíumengun og notkun eiturefna.
Boðskapurinn dreifðist frá Ameríku og varð að bylgju umhverfisumræðu um allan heim. Árið 1969 mótmæltu t.d. nýstofnuð umhverfissamtök í Danmörku – NOAH – við verksmiðjur sem framleiddu skordýraeitur. Sama ár var DDT bannað í Danmörku.
Árið 1970 mótmæltu 20 milljónir Bandaríkjamanna á hinum nýstofnaða „Degi jarðar“ (Earth Day) með kröfum um náttúruvernd, hreint loft og hreint drykkjarvatn.
Því miður náði Rachel Carson ekki að upplifa þessa bylgju umhverfisvitundar sem bók hennar kom af stað. Líffræðingurinn á bak við þessar tímamótarannsóknir lést úr brjóstakrabbameini 14. apríl 1964 – 56 ára að aldri.
LESTU MEIRA UM RACHEL CARSON
- Rachel Carson: Silent spring, Penguin Classics, 2000
- William Souder: On a Farther Shore: The Life and Legacy of Rachel Carson, Crown, 2013
