Þróun jarðar
Þegar hópur fræðimanna hélt árið 2009 í hellaleiðangur í White Rock Cave á Borneó var reiknað með að hellirinn hafi verið að fullu rannsakaður. En þegar hellakönnuðir halda niður í ein af mörgum göngum hellisins finna þeir fyrir dragsúgi og heyra í rennandi vatni. Nokkru seinna geta þeir staðhæft að Clearwater-hellakerfið er hið stærsta sem til er í heimi og alls ekki fullkannað.
Skyndilega heyrir Hugh St. Lawrence í rennandi vatni fyrir neðan sig. Hann getur ekki séð hvað veldur hljóðinu. En eitt er hann viss um: vatn í slíku magni er annað hvort foss eða fljót og hann verður afar spenntur. Þessi reyndi hellakönnuður er ásamt þremur kollegum sínum í ensk-malasíska Mulu Caves 2009 Expedition að rannsaka White Rock Cave sem er eitt af stærri hellakerfum Clearwater á norðurhluta Borneó í malasíska héraðinu Sarawak. Eiginlega er könnun White Rock Cave lokið en Hugh St. Lawrence minnist þess að hann náði í fyrri leiðangri árið 2007 aðeins að rannsaka fáeina metra í göngum þöktum hvítum kristöllum og vill gjarnan hefjast handa að nýju. Tim Allen, leiðangursstjóri, sendir St. Lawrence svona „er það nú virk Lesa meira
Aralvatn þornar fyrir augum okkar
Fram til 1960 var Aralvatn um 68.000 ferkílómetrar, eða á stærð við Írland. Nú er þetta stóra stöðuvatn í Mið-Asíu ekki nema svipur hjá sjón og það má ljóslega sjá á gervihnattamyndum. Upphaflega runnu tvö fljót í Aralvatn, en eftir að farið var að veita úr þeim vatni til bómullarræktunar á eyðimerkurlandi, hefur vatnið minnkað ár frá ári. 1987 skiptist vat Lesa meira
Geta fjöll skotist upp á augnabliki?
Flest fjöll myndast við árekstur milli tveggja af rekplötum jarðar. Hafi báðar plöturnar meginland til að bera, þrýstast þær upp í langar fjallakeðjur þar sem meginlöndin eru of létt til að sökkva niður í iður jarðar. Þetta á sér m.a. stað í Himalaya, heimsins hæsta fjallgarði, þar sem indverska meginlandið hefur á síðustu 50 milljón árum rekist inn í evrasí Lesa meira
Skjálftamælingar afhjúpa púls jarðar
Jörðin er með hjartslátt sem með 15 milljón ára millibili sendir afar öfluga kvikustrauma upp undir háhitasvæði í jarðskorpunni. Þetta sýnir ný umdeild jarðfræðirannsókn frá Noregi. Rolf Mjelde við háskólann í Björgvin og Jan Inge Faleide við Oslóarháskóla hafa nýtt skjálftamælingar til að meta þykkt hafsbotnsins milli Íslands og Grænlands. Ísland liggur Lesa meira
Jarðskorpan á eilífu skriði
Við leiðum kannski ekki hugann að því á hverjum degi, en okkur er þó fullljóst að þurrlendi jarðar er á stöðugri hreyfingu undir fótum okkar – þótt það fari sér hægt. Fyrir aðeins 30-40 árum var sú tilhugsun að jarðskopuflekarnir væru á reki líkt og ísjakar á hafi nokkuð framandi. Og það var svo sem ekkert skrýtið. Fátt virðist staðfastara en einmitt megin Lesa meira
Er lega meginlanda tilviljun?
Öll stærstu þurrlendissvæðin mynda meginlönd og þegar meginland hefur einu sinni myndast, stækkar það. Að hluta til bera ár og fljót með sér mikið af leir og möl til sjávar og bæta þannig við landið. En meginlönd stækka líka þegar þau rekast á önnur þurrlendissvæði og sameinast þeim við landrek. Á jörðinni eru þess vegna tiltölulega fá og stór þurrlendissv Lesa meira
Af hverju breytist brautarhalli jarðar?
Hornið milli snúningsáss jarðar og brautar hennar um sólu er ekki 90 gráður og það er rétt að þetta horn breytist með tímanum. Ástæðan er aðdráttarafl annarra reikistjarna í sólkerfinu. Útreikningar hafa sýnt að brautarhallinn getur verið á bilinu 21,8 til 24,4 gráður. Breytingar á brautarhallanum gerast á ákveðnum tíma og það líða um 21.500 ár milli þess sem Lesa meira
Kólnar jörðin smám saman að innanverðu?
Jörðin gefur frá sér gríðarmikið af hita á hverju ári, en hnötturinn kólnar reyndar ekki af þeim sökum. Undir jarðskorpunni eru nefnilega í gangi tvenns konar ferli sem framleiða hita. Möttullinn er um 3.000 km lag þar sem er að finna vægt geislavirk ísótóp. M.a. má hér nefna efnin kalíum, thoríum og úran. Í hvert sinn sem frumeind sundrast, losnar orka sem verður Lesa meira
Afríka rifnar fyrir framan augu jarðfræðinga.
Jarðfræðingurinn Dereje Ayalew var varla stiginn úr þyrlunni þegar ósköpin dundu á: Jörðin nötraði undir fótum hans og tók að rifna í sundur. Hver sprungan á fætur annarri, sumar metri á dýpt, opnuðust í eyðimerkursandinum. Eftir fáeinar sekúndur var hættan liðin hjá og rykið tók að setjast. Dereje Ayalew gat dregið andann léttar. Hann vissi sem var að þetta sv Lesa meira
Hvar er jarðskorpan þykkust?
Jarðskorpan er ysta lagið af mörgum sem hnötturinn er samsettur úr og hún er afar misjafnlega þykk. Undir heimshöfunum er hún allt niður í 7 km þykk en á þurrlendi er þykkt hennar á bilinu 10 - 70 km og meðalþykktin er um 40 km. Skýringin liggur í því hvernig jarðskorpan verður til. Á hafsbotni myndast stöðugt ný jarðskorpa í þeim neðansjávarhryggjum sem liggja Lesa meira
Hvað kemur jörðinni til að snúast um sjálfa sig?
Jörðin hefur snúist um sjálfa sig allt frá því að hún og sólkerfið í heild urðu til fyrir um 4,5 milljörðum ára – en hún snýst hægar og hægar eftir því sem tíminn líður. Ástæðunnar fyrir þessum snúningi er að leita allt aftur til upphafsins, þegar sólkerfið myndaðist. Á þessum tíma var hér á ferðinni tröllvaxið ský gert úr ryki, gasi og örsmáum efn Lesa meira
150 ára barátta við Everest
Manninn hefur lengið langað til að stíga á topp hæsta fjalls heims. Leiðin er hin lengsta og mannskæðasta sem menn hafa tekist á við. Hún hefst með mælingum Breta á miðri 19. öld en það er ekki fyrr en upp úr 1920 sem þeir eru reiðubúnir að reyna við tindinn í fyrsta sinn.
Lifandi Vísindi birti fjórar stórar greinar um merkustu leiðangrana á toppinn: Þann fyrsta, sem því miður misttókst, þann sem tókst, þegar Edmund Hillary sté á tindinn, þann sem Reinhold Messner fór einsamall og svo um árið 1996, sem var þakið slysum.
Hnattrænar áskoranir
Þannig fáum við loftslagið á réttan kjöl
Í desember 2009 funduðu stjórnmálamenn frá öllum heiminum á leiðtogafundi í Kaupmannahöfn, þar sem umræðuefnið var loftslag framtíðarinnar. Markmiðið var að komast að niðurstöðu sem yrði til þess að draga úr hlýnun jarðar, aðallega með því að minnka koltvísýringsmengun.
Lifandi Vísindi birti þrjár stórar greinar um hvaða lausnir nauðsynlegt sé að veðjað sé á, ef ætlunarverkið á að takast. Við höfum í raun yfir að ráða nauðsynlegri tækni til að lækka hitastig jarðar um tvær til þrjár gráður. Ekki nóg með það, heldur ættum við að geta framkvæmt allar breytingarnar á aðeins aldarfjórðungi!
Apollo verkefnið
"Lítið skref fyrir manninn, en risastökk fyrir mannkyn."
Hin frægu orð Neil Armstrongs á mánanum voru hápunkturinn á átta ára undirbúningi, þar sem 400.000 manns höfðu stritað við að raungera undraverðan draum.
Lifandi vísindi hyllir þetta afrek með röð greina þar sem þú getur fylgt í fótspor Apollo-geimfaranna. Fylgist með þeim þegar þeir eru á toppi stærstu eldflaugar sem nokkru sinni hefur verið smíðuð og þeytast út í geiminn. Meðan þeir á 40.000 km/klst. hraða stefna til tungsins. Einnig þeim spennuþrungnu mínútum þegar þeir þurfa að finna sér lendingarstað milli viðsjálverðra gíga og kletta, sem og á hættulegum ferðum þeirra í ókönnuðum geimi.
